Θα σκότωνες έναν για να σώσεις περισσότερους, αν ήξερες ότι δεν θα το μάθει κανείς;

Αυτό το τετραήμερο στο θέατρο Θησείον, φιλοξενείται το Lebenstraum, το θέατρο - κοινωνικό πείραμα που ανεβαίνει από Έλληνες στη Γερμανία και θέτει στο κοινό μεταξύ άλλων και το παραπάνω ερώτημα.

"Γεννηθήκαμε όλοι καλοί και ίσοι μεταξύ μας. Οι συνθήκες είναι που μας αλλάζουν".

"Γεννηθήκαμε όλοι καλοί και ίσοι μεταξύ μας. Οι συνθήκες είναι που μας αλλάζουν".

Στην πρόβα, δεν υπήρχε ατμόσφαιρα, ούτε στημένα σκηνικά ούτε φώτα. Οι πρωταγωνιστές δεν φορούσαν τα ρούχα της παράστασης και δεν είχαν τα αντικείμενα που χρησιμοποιούν κατά τη διάρκεια αυτής. Όπλο, για παράδειγμα, δεν υπήρχε. Μόνο ένα μπουκάλι νερό. Μικρό, των 500ml.

Το μόνο που ουσιαστικά είχε η πρόβα που παρακολουθήσαμε μαζί με την Φραντζέσκα, το μεσημέρι της Δευτέρας που μας πέρασε, ήταν ένταση. Μία υπόκωφη ένταση από αυτές που σε συναρπάζουν και σε φοβίζουν ταυτόχρονα. Πέρασαν, με το ρολόι, δέκα λεπτά από την ώρα που ο Κωνσταντίνος (ο ένας πρωταγωνιστής) ανέλαβε το ρόλο του ως πειραματόζωο. Έκτοτε και για την επόμενη μία ώρα, ήταν σαν να ήμουν στη θέση του. Κατά κάποιον τρόπο, ήμουν. Και, χωρίς σπόιλερ, κατά κάποιον τρόπο, αν πας στην παράσταση και εσύ σε αυτήν ακριβώς τη θέση θα βρεθείς.

Φωτογραφίες: Φραντζέσκα Γιαϊτζόγλου - Watkinson

Το Lebensraum είναι μία παράσταση - κοινωνικό πείραμα που ανεβαίνει από Έλληνες συντελεστές και γνωρίζει την πλήρη αποδοχή του γερμανικού κοινού.

Η σύνοψη του έργου: Δύο άντρες συναντιούνται πάνω στη σκηνή του (γεμάτου με θεατές) θεάτρου. Ο ένας είναι ο Χειριστής του Πειράματος, ο άλλος προσφέρεται να γίνει πειραματόζωο έναντι αμοιβής. Ωστόσο το Πείραμα μοιάζει με απλή στατιστική καταγραφή: ο Χειριστής κάνει διάφορες εγκυκλοπαιδικού τύπου ερωτήσεις γύρω από τη ναζιστική θεωρία του Lebensraum, του Ζωτικού Χώρου, και στη συνέχεια του δίνει μια υδρόγειο σφαίρα και τον καλεί να βρει διάφορες πρωτεύουσες χωρών του κόσμου. Όλα μοιάζουν σχεδόν αστεία, μα όταν το Πειραματόζωο αγγίζει την Κουάλα Λουμπούρ, ένας πυροβολισμός σκοτώνει έναν θεατή του θεάτρου.

Το 'κουμπί' είναι ατομικό και βρίσκεται κάτω από τη θέση σου

Έλενα Σωκράτους, σκηνοθέτις: "Το πιο ενδιαφέρον σε αυτό το έργο, είναι ότι είναι όντως, πείραμα. Με τη βοήθεια ψυχολόγου έχουμε φτιάξει τα ερωτηματολόγια με τέτοιον τρόπο ώστε μετά, να μπορούμε να έχουμε μία μικρή σύγκριση αποτελεσμάτων. Δεν είναι μία απλή θεατρική παράσταση και δεν είναι πειραματικό θέατρο. Είναι θέατρο – πείραμα. Ταυτόχρονα δηλαδή με την παράσταση, εξελίσσεται μέσα στην αίθουσα και ένα πείραμα που αφορά άμεσα τους θεατές. Ένα πείραμα για τα όρια του ανθρώπου και μέχρι που, αυτός μπορεί να φτάσει, τι μπορεί να κάνει. Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να μεταλλαχθεί μέσα σε μία ώρα (όση διαρκεί η παράσταση) να μεταλλαχθεί σε κάτι που δεν είχε ιδέα, που δεν πίστευε ότι μπορεί να κάνει".

"Στην αρχή της παράστασης δίνουμε ερωτηματολόγια στους θεατές. Μία από τις ερωτήσεις είναι η εξής: 'Θα σκότωνες έναν για να σώσεις περισσότερους αν δεν το μάθαινε ποτέ κανείς;'"

Θανάσης Τριαρίδης, θεατρικός συγγραφέας: "Η θέση του έργου είναι ότι οι θεατές, είναι οι δολοφόνοι. Και γενικά όλοι οι θεατές, είμαστε οι εξακολουθητικοί δολοφόνοι. Νομίζουμε ότι επειδή καθόμαστε και βλέπουμε σε μία οθόνη τηλεόρασης, σε μία σκηνή θεάτρου, ότι είμαστε αθώοι. Δεν είμαστε αθώοι. Οι αληθινοί δολοφόνοι είναι αυτοί που βλέπουν και ετοιμάζονται να χειροκροτήσουν".

"Κάποια στιγμή λοιπόν, ήθελα να γράψω μία παράσταση με την οποία να εξαναγκάσω ουσιαστικά το θεατή να πάρει θέση. Να πατήσει το κουμπί. Δεν ξέρω κατά πόσο το κείμενο, μπόρεσε να το πετύχει αυτό".

"Κάποια στιγμή, γράφει στο κείμενό του ο Θανάσης: 'Κανείς δεν θα μάθει ποιος το πάτησε το κουμπί. Θα το έχει κάνει ο λαός, δηλαδή κανείς.' Αυτό δεν έγινε άλλωστε και με το ναζισμό; Μόνος του ήταν ο Χίτλερ; Όλοι αυτοί που ήταν στα κρεματόρια, δεν ήταν μαζί του; Δεν ήταν συνένοχοι;"

Έργο που μιλά για τους Ναζί στο Βερολίνο, ανεβαίνει. Έργο που μιλά για το Σάββα Ξηρό στην Αθήνα, κατεβαίνει.

Το 'ανεβοκατέβασμα' της παράστασης Η Ισορροπία του Nash, είναι ίσως μία από τις πιο ηλίθια μαύρες στιγμές της φετινής θεατρικής χρονιάς γι αυτό, αν δεν ήταν τόσο εμφανές το οξύμωρο μεταξύ των δύο παραστάσεων, αλήθεια δεν θα το έβαζα στη συζήτησή μου με την Έλενα. Όμως αλήθεια, είναι τόσο που δεν άντεξα.

"Στο Βερολίνο, υπάρχει ελευθερία του λόγου, καταρχήν", μου είπε γελώντας. "Για να καταλάβεις περί ποίας ελευθερίας μιλάμε, πριν από δύο μήνες έκανε πρεμιέρα το Mein Kampf, ο Αγών μου δηλαδή. Και όχι από κάποια τυχαία σκηνή. Ανέβηκε από τους Rimini Protokoll μία από τις καλύτερες θεατρικές ομάδες του Βερολίνου". Τη διέκοψα για να της πω ότι και εμείς, περιμένουμε την εν λόγω ομάδα αυτόν το μήνα στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών*.

*Σκέψου τώρα, πόσο αστείο θα είναι αν εμείς εδώ, κάνουμε έστω και την παραμικρή φασαρία για την παράσταση και οι Βερολινέζοι, την έχουν υποδεχθεί μετά βαΐων και κλάδων. Τέλος πάντων.

"Οι Γερμανοί θεατές δεν είναι τόσο συνηθισμένοι στο να πας μπροστά στα μούτρα τους και να τους φωνάζεις. Είναι περισσότερο της Σχολής του Μπρεχτ. Αυτή η αμεσότητα που χαρακτηρίζει την παράσταση, ήταν και που μερικούς, τους πείραξε. Αρκετοί για παράδειγμα, μου είπαν 'συγνώμη, αλλά ένιωσα κάπως άβολα με την παράσταση'".

"Η ιστορία με τους Εβραίους*, επίσης είναι μία στιγμή που ενόχλησε το κοινό. Λογικό. Σε κάποιους δεν είναι τόσο εύκολο να το αποδεχτούν. Η αλήθεια είναι ότι δεν μπορείς να παίζεις με τέτοια πράγματα. Καταλαβαίνω απόλυτα ότι μπορεί να μην νιώθουν καλά γι αυτό. Πολλές φορές όμως, χρειάζεται να βιώσεις κάτι άβολο, για να δεις την πραγματικότητα."

*Περίπου στη μέση του έργου, εξιστορείται ο μύθος μίας εβραϊκής κοινότητας, συνοδεία ενός ύμνου των Ναζί, φυσικά, το πειραματόζωο δεν γνωρίζει περί ποίας μουσικής πρόκειται, και χαλαρώνει. Η Έλενα, μου εξηγεί: "Ουσιαστικά, αυτό είναι και το πείραμα. Να παρουσιάζεις στον άλλον έναν ύμνο των ναζί και αυτός να συγκινείται ακούγοντας την ιστορία μίας οικογένειας Εβραίων. Αυτό άλλωστε δεν μας συμβαίνει και σήμερα; Αυτό που σου πουλάμε, ουσιαστικά, είναι αυτό που πιστεύεις".

Ένας Έλληνας που γράφει για το ναζισμό και φτιάχνει το απόλυτο mind game

Το όνομά του, κατά πάσα πιθανότητα, αν δεν παρακολουθείς τα θεατρικά δρώμενα εκτενώς, δεν θα σου είναι γνωστό. Ο Θανάσης Τριαρίδης, ωστόσο, δεν είναι η πρώτη φορά που μέσα από ευφυέστατα παιχνίδια μυαλού που έχουν ως αφετηρία ναζιστικές τακτικές και θεωρίες, φτιάχνει έναν θεατρικό γρίφο που σπαζοκεφαλιάζεις να λύσεις για τουλάχιστον δύο ώρες μετά την παράσταση. Χωρίς σπόιλερ, δεν λύνονται. Κυρίως, γιατί έχουν να κάνουν ακριβώς με αυτήν την αδυναμία του ανθρώπινου είδους να μην ακολουθεί και να μην (ευ)πείθεται.

Η βασική μου απορία όταν τον πρωτοσυνάντησα, ήταν 'από πού προέκυψε αυτή του η τάση να γράφει μέσα σε 'ναζιστικό' πάντα πλαίσιο'. Μου απάντησε το εξής: "Είμαι Θεσσαλονικιός, οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, αφανίστηκαν από τους Ναζί. Οι Έλληνες σε συνεργασία με τους ναζί αφανίσαμε τους Εβραίους. Όπως καταλαβαίνεις, κουβαλάω μία μεγάλη ενοχή. Γεννήθηκα σε μία πόλη εθνοκαθαρμένη".

Θέλω να ανοίξω μία μικρή παρένθεση εδώ. Για να σου πω ότι αν έχεις δει την παράσταση Μένγκελε, τότε ξέρεις και τον Θανάση (αυτός το έγραψε) και άρα, καταλαβαίνεις τι εννοώ όταν γράφω για 'υπέροχα' παιχνίδια μυαλού. Αν δεν τα κατάφερες, τότε αλήθεια, εύχομαι να ξανανέβει κάποια στιγμή ώστε να τη δεις. Έχω ήδη, παρακαλέσει τον σκηνοθέτη, Κώστα Φιλίππογλου, γι αυτό. Κλείνω την παρένθεση και συνεχίζουμε με Lebenstraum.

"Ο όρος Lebensraum είναι μία γερμανική λέξη που σημαίνει 'ζωτικός χώρος'. Είναι η θεωρία του ζωτικού χώρου, όπως τη χρησιμοποίησαν το ναζιστικό κόμμα και ο Χίτλερ για να δικαιολογήσουν ουσιαστικά, την επεκτατική πολιτική που ακολούθησαν στο Β παγκόσμιο Πόλεμο. Έλεγαν δηλαδή 'θα καταλάβουμε την Αυστρία, γιατί είναι ο ζωτικός μας χώρος, την Πολωνία, την Αλσατία, και πάει λέγοντας'. 'Η Γερμανία', έλεγαν, 'οφείλει να ανακτήσει τον ζωτικό της χώρο'".

"Αν όμως κάποιος το σκεφτεί, όλοι οι πόλεμοι έγιναν επειδή κάποιοι, διεκδικούν το ζωτικό χώρο από κάποιους άλλους. Οι Τούρκοι για παράδειγμα, διεκδικούν το Αιγαίο γιατί το θεωρούν ζωτικό τους χώρο, εμείς, διεκδικούμε την Μικρά Ασία, στην ίδια λογική. Όλοι οι δολοφόνοι όλων των αιώνων επινοούν τη φράση ζωτικός χώρος, και σύμφωνα με αυτήν, σκοτώνουν τους ανθρώπους".

"Προσπάθησα λοιπόν, αυτόν τον ζωτικό χώρο, από εργαλείο πολιτικής, να τον μεταφέρω στον χώρο των διαπροσωπικών σχέσεων. Και στις ανθρώπινες σχέσεις, επαγγελματικές, κοινωνικές, ερωτικές, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο διεκδικούμε τον ζωτικό χώρο από τους άλλους. Και είμαστε έτοιμοι να αφανίσουμε τον άλλον, για να υπάρξουμε εμείς".

"Το έργο το έγραψα σε ένα βράδυ στα πλαίσια του 24Hours Festival που έγινε στην Αθήνα το 2012. Έπειτα από δύο εβδομάδες, το ξαναέγραψα λίγο πιο δομημένα. Εκείνο που ουσιαστικά, ήθελα, ήταν να μιλήσω για ένα δράμα, ενώ ο κόσμος χαχανίζει".

Επιστρέψαμε λίγο στο θέμα του ναζισμού, γιατί είδα πόσο τον απασχολεί. Και, αλήθεια, ήθελα τη γνώμη του. "Ο ναζισμός απαντάει στα ερωτήματα του λαϊκισμού. Δίνει ωμές λύσεις. Καθαρές λύσεις στην συνθετότητα της ανθρώπινης κατάστασης. Γι αυτό και πάντοτε επιβιώνει. Όταν απειλείσαι, βρίσκεις τους κατάλληλους δολοφόνους. Τα προβλήματα της Ελλάδας, είναι μικρά, αν είχαμε μεγάλα προβλήματα, τα ποσοστά των άκρων, θα δεις ότι θα εκτοξευθούν".

"Η Ευρώπη έχει μεγαλώσει με το Διαφωτισμό, με τη χάρτα του Βολταίρου. Η Ευρώπη, έχει τώρα κλείσει τα σύνορα".

Πριν κλείσουμε τη συζήτηση, και πιθανότατα επειδή είδε την απόγνωση στη φάτσα μου, θέλησε να μου αναπτερώσει κάπως το ηθικό. "Μην σκας", μου είπε. "Στην ιστορία, πάντοτε, νικούσαν οι πεινασμένοι. Υπό αυτήν την έννοια, όσους δολοφόνους και αν φωνάξουμε, οι πεινασμένοι θα υπερισχύσουν".

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ

Ημέρες και ώρες παράστασης στα ελληνικά: Σάββατο, 9 Απριλίου στις 21.00 και Κυριακή, 10 Απριλίου στις 18.00 & στις 21.00

Ημέρα και ώρα παράστασης στα γερμανικά, με ελληνικούς υπέρτιτλους:

Παρασκευή, 8 Απριλίου στις 21.00

στο Θησείον, Ένα Θέατρο Για Τις Τέχνες / Τουρναβίτου 7,Ψυρρή

Ερμηνεύουν: Κωστής Καλλιβρετάκης, Κωνσταντίνος Γεράκης

Συντελεστές: Θανάσης Τριαρίδης (Κείμενο), Έλενα Σωκράτους (Σκηνοθεσία), Βασιλική Χριστοπούλου (Σκηνικά), Γεράσιμος Μπέκας (Δραματουργική Ανάλυση), Πάνος Βούλγαρης (Μουσική), Δημήτρης Σταμάτης (Φώτα), Daisy Chain (Sound design), Πέτρος Ζάβρακας (Graphic design), Mirja Lahidjanian und Maria Thomas (Μετάφραση στα γερμανικά), Ευτυχία Παπαγιάννη (Επιστημονικός Συνεργάτης), Χριστίνα Καμπέρη (Συντονισμός)